Bueno para comer

Cuando uno come en el refectorio de la Facultad de Letras sabe que no debe preguntar detalles acerca de la procedencia o composición de los objetos que lucen en el plato, en ocasiones con nombres tan despampanantes como «trifásico de lomo» o, más a lo fino, «Gordon Blue», (?) de cuya naturaleza y propiedades organolépticas prometemos no hablar. Pero más allá de las obligaciones derivadas del horario de trabajo, nuestra curiosidad nos ha llevado a hincar el diente a alguna vianda insólita. Pondremos ahora solo unos ejemplos traídos hace tiempo de los Estados Unidos de América, concretamente de Texas.

En Lubbock (TX) comimos serpiente cascabel. Allí se aprovecha absolutamente todo de estos reptiles: con su piel se hacen botas, cinturones, cazadoras; llaveros con el crótalo, amuletos y pisapapeles con sus fieras cabezas boquiabiertas mostrando los colmillos. Hasta su veneno, una potente neurotoxina, tiene usos en la industria farmacéutica y es objeto de investigación. De allí trajimos esta lata. Hay que decir que su carne es bastante insípida y llena de huesecillos que deben ser eliminados cuidadosamente.

«Dale’s Natural Rattlesnake. Smoked. Net Wt. 7.1/2 oz. 212 grams. Ingredients: Rattlesnake meat in water; salt, brown sugar, natural smoke flavoring. Serving suggestion: Remove bones and serve on crackers. This product is the result of 20 years experience and my personal desire to provide you with the highest quality product available. I hope you enjoy it. A fully cooked product. Packed by Dale’s Natural Products. Brighton, CO 80601»

No era un manjar barato: hace unos quince años nos costó 13,99$

(la lata se conserva perfectamente).

En Texas también probamos un líquido de origen más dudoso y, probablemente, de producción muy escasa: leche de armadillo.

«From the Heart of Texas. TEXAS ARMADILLO MILK. Vitamin D added. Ingredients: milk, disodium phosphate and carrageenan. 5 fl. oz. Produced and processed at the world’s only armadillo dairy near North Zulch, Texas from the world’s only herd of milking armadillos. Milked by hand by the world’s only armadillo milker. Warning: The effect of armadillo milk on humans is not documented. Our research team has noted that women sometimes develop a driving desire to go to the woods in the dark. Men sometimes become nocturnal and amorous and develop an uncanny ability to follow women in the dark. If these symptoms are noted, order more milk from C. A. J. Enterprises North Zulch, TX 77872»

En este caso tenemos que poner seriamente en duda la honestidad de la empresa enlatadora. La leche, aunque de un color como de crema catalana, sabía básicamente a leche de vaca de calidad regular. Pero lo que más nos gustaría probar procedente de Estados Unidos (entonces aún no estaba a la venta) es lo que viene a continuación. Una tercera categoría después de lo real y lo dudoso que hemos enumerado hasta aquí: comida mitológica.


En efecto, una empresa americana, Radiant Farms, ha empezado a vender carne de unicornio y con un éxito comercial tan desbordante que la National Pork Board estadounidense ha presentado una querella contra el lema publicitario usado para promocionar el producto, «The new white meat», porque se parece demasiado al suyo: «The other white meat». Ambos, desde nuestro punto de vista, poco afortunados. En todo caso, la chispeante carne de unicornio, no parece muy blanca.


Una de las listas de alimentos más apasionantes que hemos leído jamás está al principio de la Arte cisoria (1423) de don Enrique de Villena. Habría interesado, sin duda, a Umberto Eco si la hubiera recordado al escribir su Vertigine della lista. Es algo larga, así que solo vamos a copiar el final de las que él considera «viandas synples»:

Afuera destas cosas dichas que se comen por vianda e mantenimiento e plazer de sus sabores, se comen otras por melezina; así como la carne del omne para las quebrantaduras de los huesos, e la carne del perro para calçar los dientes, la carne del tasugo viejo por quitar el espanto e temor del coraçón, la carne del milano para quitar la sarna, la carne de la habubilla para aguzar el entendimiento, la carne del cavallo para fazer omne esforçado, la carne del león para ser temido, la carne de la enzebra para quitar pereza. De las reptilias: las ranas para refrescar el fígado, las culebras para la morfea, los gusanos del vino para aguzar el estómago, las cigarras contra la sed, los grillos contra la estranguirria, e otras cosas desta manera por ayuda e reparaçión de la natura.

E aun algunas gentes comen desto por sabor, en sanidat; así como los turcos el cavallo, los çitas el omne, los françeses las ranas, los italianos las culebras, los andaluzes labradores las cigarras, en Canpos los gusanos del vino, en Vizcaya las lagostas, en Cataluña los labradores los osos, segunt que las tierrras lo adebdant e la bivienda de la gente. E porque esto non es en cotidiano uso, paresçe estraño, pero cumple aquí dello tratar si el caso dello viñiese.

Nos llama la atención que por dos veces y sin ninguna valoración aluda a la antropofagia, primero como remedio para los huesos rotos y también como comida favorita de los escitas.

«Brujas asando un niño», xilografía del libro de Francesco Maria Guazzo, Compendium
maleficarum, Milan: Apud Haeredes August Tradati, 1626. El uso de carne
humana para realizar embrujos está plenamente documentado
en la literatura y la iconografía del Renacimiento.

Esos escitas antropófagos que menciona Enrique de Villena debían darse festines como el que aparece en esta hoja suelta publicada por Adam Berg en 1573. Alude a una hambruna en Centroeuropa e ilustra los acontecimientos de Reuss y Littau, donde los campesinos famélicos atrapaban a los viajeros y hasta (como se ve en la parte superior de la imagen) descolgaban a los ajusticiados de las ruedas y de las horcas para cocinarlos.

Ein Erschröckenliche doch Warhaftige grausame Hungers nott Und Pestilenzische klag so im Landt Reissen und Littau fürgangen im 1573 Jar (Munich: Adam Berg 1573).

También resulta llamativo que diga Enrique de Villena que los campesinos catalanes comían osos al parecer por su abundancia. Sin duda, en los Pirineos y bosques espesos catalanes había osos, pero nosotros no conocemos registros fiables de la cocina del oso catalana. En este momento, la receta de oso más espectacular que podemos dar a nuestros lectores proviene de la pluma de Alexandre Dumas.

Dumas viajó nueve meses por Rusia durante el año 1858: uno de esos viajes que uno no puede cansarse de envidiar. Paseó por San Petersburgo, Moscú, Astracán, Bakú, Georgia y las costas del Mar Negro, comiendo y bebiendo de la manera que delatan sus retratos de madurez, y todo ello facilitado por la invitación de una acaudalada familia rusa —aquí la envidia ya se transforma en un octavo pecado capital pendiente de catalogación—. De este viaje hay abundantes reflejos en su Dictionnaire de cuisine, donde leemos un elogio de los solomillos y los jamones de oso. Especialmente sabrosos parecen ser los jamones, que pueden comerse curados (salados o ahumados) o frescos y braseados, según comprobó Dumas personalmente en San Petersburgo. Ahora bien, la gente rica de Alemania tenía predilección –dice– por una receta importada de Rusia por el cocinero de Sus Majestades prusianas, Urbain Dubois, que antes había sido jefe de cocina del príncipe Alexei Fedorovich Orlof. Se trata de los pies de oso. La verdad es que sobre este plato tenemos algunas dudas, pues un plato ruso predilecto de la casa real prusiana y cuya receta viene transmitida por un cocinero francés (de Bouches-du-Rhone, en concreto), se debe apartar ya demasiado de la realidad de las buenas tierras rusas por las que campa el oso (si no se queman los bosques en que habita). La receta es esta:

Bien pelados los pies [deben ser los anteriores], se salan y colocan en una marmita, marinados; se dejan macerar durante dos o tres días; luego en una cazuela se colocan lonchas de tocino y jamón y un lecho de legumbres: acto seguido se ponen los pies de oso sobre este lecho y se los cubre con caldo haciéndolos cocer durante siete u ocho horas a fuego muy lento, añadiendo caldo a medida que se reduce el guiso; cuando ya están cocidos se dejan enfriar en su jugo y, sacándolos, se les corta en cuatro pedazos; se les sazona con cayena y, revistiéndolos con manteca fundida, se les asa media hora a fuego lento. Al final, se colocan en una fuente recubiertos con salsa picante y un par de cucharadas de mermelada de grosella (utilizamos la traducción de Juan Perucho en su libro Los laberintos bizantinos, Barcelona: Bruguera, 1984).

Alexandre Dumas no vio publicado su Mon dictionnaire de cuisine, donde durante muchos años —aunque no empezó a ponerlo en orden hasta 1869— fue anotando sus conocimientos gastronómicos. En esta receta alienta la amistad de Dumas con el famoso Urbain Dubois y, una vez que lo hemos investigado un poco, comprobamos que nuestras dudas acerca de su autenticidad resultan infundadas. Consta en muchos libros de cocina tradicional rusa, e incluso en los Cárpatos húngaros. Basta comprobarlo en esta página húngara donde nos enseñan a cocinar «Töltött medvetalp» (pies de oso rellenos), con precisa indicación de proteínas, hidratos de carbono y otros valores nutricionales.

Esperamos que estos comentarios no nos ocasionen una multa como la que le cayó al propietario del restaurante Pipiripao, de Oviedo, por anunciar que incluiría en su carta carne de oso y de urogallo, especies —con toda razón— fuertemente protegidas.

Ilustración de Gennady Pavlishin a la fábula siberiana «Cómo los animales cambiaron pies»

Ways

If you do not want to go by flight from Istanbul to Tehran, the simplest means is the train or the bus which, crossing the majestic mountains and river valleys of the former Armenian and now Kurdish region of Eastern Anatolia, covers the distance of two thousand and seven hundred kilometers in three or one and half days, respectively.

Eastern Anatolia, the valley of Karasu (Black Water), the upper stream of Euphrates, near Nimrud Dağ (Nimrod Mountain), once seat of the Hittite empire, from the train at dawn

This road, however, was built up only from the 1950s onwards. Before that, only courageous caravans started up the winding mountain paths, often risking the attack of Kurdish bandits, like Ármin Vámbéry who in 1861 crossed these mountains from Trebizond to Tabriz in the company of Armenian merchants, disguised as a poor dervish.

Tiflis, now Tbilisi, between 1891 and 1916. Photo by Dmitri Yermakov

Thirty years later, in 1889 Sándor Kégl opted for the only route passable for gentlemen travelers. He went by boat from Constantinople to Trebizond, and from there by train through Tiflis to Baku where he had to wait a week for the Russian post steamer sailing through the Caspian Sea to Persia. The waiting did not pass in vain. The most beautiful thing in a journey, for which no guidebook can make up, is to make new acquaintances. Sándor Kégl also found friends in Baku. As he wrote in the 14 September 1890 edition of Vasárnapi Ujság, in the third part of his Persian voyage:

Baku is already a more or less Eastern city. The majority of the population are Persians and Turks speaking the Azerbaijani dialect. I often saw prominent Turkish beys walking on the streets in lavish silk caftans.

In the inn where I stayed, two Turkish beys reserved a room as well. Both of them wore the picturesque Turkish national suit. They had lunch at the same table where I did, so I very soon made acquaintance with them. They were brothers, one called Samid and the other Shahbaz, and they came to Baku for some lawsuit. When they got to know that I was Hungarian, they praised the Hungarians to heavens, and cursed the Russians who wanted to deprive them from their national identity. Besides their mother tongue, both of them spoke well in Persian and Russian. The younger one, Shahbaz had learned in a Russian elementary school, and could write well in Russian. I often went for a walk with them to the city. At the farewell, with an Oriental naivety [sic!] they vowed eternal friendship to me and promised that they would visit me in Hungary. The younger bey caught sight of a Russian book on my table, the “Journey around the World” by Goncharov, and he wrote on the frontispiece the following Russian line: “You’re my friend, I’m your friend, we’ll be good friends to the grave” (“Ты мой друг, я твой друг, друзья мы до гроба”).

Grigory Gagarin (1810-1893): Azeri costumes. Middle: Bey from Karabagh. Right and left: Young gentlemen from Shamakhi. Click to enlarge. Thanks to Araz for the illustrations!

The study of E. V. Klishina “Poems in albums in early and late 20th century” points it out that this verse was a favorite note for albums at that time, which of course does not detract anything from the warmth and personal dedication of the gesture. During the preparation of the web edition of Ferenc Pápai Páriz’s album amicorum we could learn that once even the most intimate friends considered such formulas as the most appropriate way for the solemn expression of their closeness. Neither decreases its value the fact that in Russian albums this verse usually rhymed with a second one: “You’re a fool, I’m a fool, we’re both fools” which probably also served to highlight the informal and intimate character of a friendship:

Ты друг, я друг –
Друзья мы до гроба.
Ты дурак, я дурак –
Дураки мы оба.

Ivan Goncharov (1812-1891), however, never traveled around the world, and so he did not write any book entitled “Journey around the World”. Kégl most certainly referred with this title to the book Фрегат Паллада – “The Frigate Pallas” for the Hungarian public not versed in contemporary Russian literature. Goncharov, whose name is today best known for his Oblomov, one of the best 19th-century Russian novels and Mikhalkov’s beautiful film based on it, between 1852 and 1855 participated as Admiral Putatin’s secretary in a glorious adventure of Russian imperialism, the “opening up” of Japan and the enforcement of the Russo-Japanese trade relations. Goncharov’s description of this voyage, published in 1858 was a great success. Its 1886 Russian edition in two volumes can be found here and here.

Route of the frigate Pallas from the Northern Sea through Britain and Afrika to Japan. Below: The image of the frigate by A. P.  Bogolyubov, and its modern Russian copy, the school frigate bearing its name.

I also wanted to see the dedication of Shahbaz bey in the library of Sándor Kégl, but I could not find the book. It was not even included in the 1926 inventory of the Academy Library including a note on each book of the freshly received Kégl library.


Although the Academy Library has a number of original editions of the book, none of them is Kégl’s copy with the dedication. I do not know what happened to it. Since the last edition of the book was published in 1889, when Kégl crossed the Caucasian corner of the Russian empire on his way to Persia, it is possible that he bought the new edition in Tiflis and he was just reading it in Baku, that’s why it was lying on his desk. However, when he set out for home, and – I unfortunately know this situation too well – he had to make a cruel selection among the many books purchased in Tehran, he perhaps omitted this one. He did not do it well. I would have not left there a dedication like this for sure. And I hope that in one of Tehran’s many small second-hand bookshops where the weirdest books pop up, there is still lurking The frigate Pallas by Goncharov with the dedication of Shahbaz bey, like the well of the Little Prince in the desert, and one day it will come to the hand of someone who really deserves it.

“A Persian house in Baku.” Samuel G. W. Benjamin: Persia and the Persians, London, 1887, 17. From the library of Sándor Kégl. As Araz points it out, this is in the reality the entrance
of the Khan’s Palace in Baku. See the drawing by Grigory Gagarin

This point would be quite suitable to round off this post. However, one thing still calls for an explanation. Where did two provincial beys in late 19th-century Azerbaijan have so good information on the Hungarians as the friends of the Turks and enemies of the Russians from?

Sultan Abdul Hamid II in 1867…

The history of Turkey in the second half of the 19th century was determined by the life-and-death struggle against the Russian expansion, from the Crimean war in 1853-56 to the Balkan revolutions supported by the Russians in the 1870s. The Hapsburg empire was anxious about the formation of a pro-Russian region along its southern borders, and within the empire the Hungarians had their own account to settle with the Russians because of the bloody oppression of the war of independence of 1848-49 by the troops of Nicholas I lent to Franz Joseph. The image of the common enemy and the idea of common origins, so popular in the 19th century, made the Hungarian public strongly pro-Turkish. When in October 1876 Pasha Abdul Kerim gained a great victory above the Serbian and Macedonian troops supported by the Russians, the university students went in torchlight procession to the Turkish consulate in Budapest. The students collected money for the wounded Turkish soldiers and had a ceremonial sword made for Abdul Kerim, which was delivered at the beginning of 1877 by a delegation of eight students to Constantinople. Sultan Abdul Hamid II reciprocated the gesture with the restitution of 35 so-called “Corvinas”, the Renaissance codices that once belonged to King Matthias Corvinus of Hungary (1456-1490) and that had been looted by the army of Sultan Suleiman the Great in Buda in 1541. In the following year the representatives of Turkish university students returned the visit in Budapest.

…and in 1918.

I am convinced that the Turkish press gave a huge response to the events, so that ten years later they were still alive in the memory of the inhabitants of Azerbaijan, animated by the at that time powerful idea of Pan-Turkish brotherhood.

The leader of the eight-members delegation was Béla Tóth, a later popular journalist and famous author of the six-volumes collection of Hungarian historical anecdotes, who in his last book Gül Baba, published shortly before his death in 1907 recalled this enterprise of his student years like this:

Perhaps you have not yet entirely forgotten those beautiful days when we Hungarians came so much into commotion for our Turkish brothers that we brought a sword to sneaky old Abdul Kerim and we cheered even the red-trousered pasha smoking on the sign-boards of tobacco-shops just because of being a Turk. Time is quickly passing. Nowadays this youthful enthusiasm is largely over. In all Hungary I only know one person in whom it is invariably living. That person is me. I can’t help it, I love the Turks so much. Whenever in the English journals I see a a cartoon with turban headed Turks, or whenever in the railway guide I turn on the page with the timetable of the trains going to the East, my heart throbbes like when someone in love hears the name of his lover. Whenever I want to be a little bit happy, I rush down to Constantinople or to Cairo, and I daydream and relax there among the pious Muslims. I have learned their language, I have assimilated to their habits, my philosophy of life tends to theirs. I am an Eastern person here in the West; the eternal nostalgia for the Oriens lives in my heart. And when this fool, infantile feeling is already very painful, I go up to the grave of Gül Baba, when nobody knows it and nobody sees it, and at the dilapidated little türbe I am under the illusion of being in the East.

No matter where Sándor Kégl put the book of Goncharov, this writing by Béla Tóth is a worthy response to the dedication of Shahbaz bey.

The türbe of Gül Baba in Budapest at the turn of the century

Yollar

Əgər İstanbuldan Tehrana təyyarə ilə getmək istəmirsinizsə, bunun ən sadə yolu Şərqi Anadolunun keçmiş erməni, indi isə kürd ərazilərinin möhtəşəm dağları və çay vadilərindən keçərək iki min yeddi yüz kilometr məsafəni uyğun olaraq üç və ya bir yarım günə qət edən qatar və ya avtobusla getməkdir.

Şərqi Anadolu, bir zamanlar Het imperiyasının yerləşdiyi Karasu vadisi, Fərat çayının yuxarı axarı, Nimrud Dağının yaxınlığı, sübh vaxtı qatardan görünüş

Lakin, bu yol ancaq 1950-ci illərdən başlayaraq, tədricən çəkilmişdir. Bundan əvvəl isə təkcə cəsur karvanlar, çox vaxt kürd quldurların hücümlarına tuş gəlmək riski altında, dolanbac dağ keçidləri ilə özlərinə yol açardılar. Elə bu dağları Trabzondan Təbirzə qədər erməni tacirlərin müşayiətin ilə 1861-ci ildə, fağır bir dərviş cildinə girərək keçmiş Armin Vamberi (Ármin Vámbéry) kimi.

Tiflis, hazırda Tbilisi, 1891 və 1916-cı illər arasında. Foto: Dmitri Yermakov

Otuz il sonra, 1889-cu ildə Şandor Keql (Sándor Kégl) əsilzadə səyyahların gedə biləcəyi yeganə yolu seçdi. O, gəmi ilə İstanbuldan Trabzona və oradan da qatarla Tiflisdən keçərək Bakıya səyahət etdi. Burada isə bir həftə Xəzər dənizi ilə İrana gedən rus poçt paroxodunu gözləməli oldu. Bu gözləmə boşuna keçmədi. Bir səyahətin heç bir bələdçi kitabının verə bilməyəcəyi ən gözəl cəhəti yeni tanışlıqlardır. Belə ki, o, "Vasárnapi Ujság" ("Vaşarnapi uyşaq" - bazar günü qəzeti) qəzetinin 14 sentyabr 1890-cı il buraxılışında, İran səfərinin üçüncü hissəsində yazır:

Bakı artıq müəyyən dərəcədə bir şərq şəhəridir. Əhalinin əksəriyyəti farslar və Azərbaycan dialektində danışan türklərdir. Tez-tez dəbdəbəli ipək kaftan geyinmiş, küçədə gəzişən zəngin türk bəylərini görürdüm.

Qaldığım kiçik mehmanxanada iki türk bəyi də bir otaq tutmuşdu. Hər ikisi kaloritli milli türk libası geyinirdi. Mən nahar etdiyim masa arxasında nahar edirdilər, buna görə də tezliklə onlarla tanış oldum. Qardaş idilər, birinin adı Samid, o birisinin isə Şahbaz idi və Bakıya hansısa məhkəmə işi üçün gəlmişdilər. Mənim macar olduğumu biləndə macarları göylərə qədər tərifləyib, onları milli mənliklərindən məhrum etmək istəyən rusları lənətlədilər. Ana dillərindən başqa hər ikisi də fars və rus dillərində yaxşı danışırdı. Kiçik qardaş Şahbaz rus ibtidai məktəbində oxumuşdu və rus dilində yaxşı yaza bilirdi. Tez-tez şəhərə onlarla birlikdə gəzməyə çıxırdım. Ayrılarkən şərqlilərə məxsus sadəlövhlüklə [sic!] onlar mənə əbədi dostluq əhdi verərək Macarıstanda məni ziyarət edəcəklərini söz verdilər. Yaşca kiçik bəy stolumun üstündəki rus dilində kitabı, Qonçarovun “Dünya səyahəti”ni görüb, açılış səhifəsinə rusca növbəti sətri yazdı: “Sən mənim dostumsan, mən sənin dostun, dostuq biz qəbrə qədər” (“Ты мой друг, я твой друг, друзья мы до гроба”).

Qriqori Qaqarin (1810-1893): Azərbaycanlı geyimləri. Ortada: Qarabağlı bəy. Sağda və solda: Şamaxıdan gənc əsilzadələr. Böyütmək üçün klikləyin. İllüstrasiyalara görə Araza təşəkkür!

Yelena Viktorovna Klişinanın “20-ci əsrin əvvəlləri və sonlarının albom şeirləri” araşdırması qeyd edir ki, bu beyt o dövrün xatirə albomlarında sevilən bir yazı idi. Lakin bu, əlbəttə ki, jestin hərarəti və özəl səmimiyyətini heç cür əksiltmir. Ferens Papai Parizin (Ferenc Pápai Páriz) “album amicorum” xatirə albomunun veb nəşrini hazırlayarkən biz öyrənmişdik ki, bir zamanlar hətta ən səmimi dostlar belə öz yaxınlıqlarını təmtəraqlı şəkildə ifadə etmək üçün bu cür ifadələri ən uyğun üsul hesab etmişlər. Rus albomlarında bu beytin adətən ikinci bir beyt, “Sən axmaqsan, mən axmaq, ikimiz də axmağıq”la qafiyələnməyi faktı da bu jestin dəyərini azaltmır. Yəqin ki, bu beyt də bir dostluğun qeyri-formal və mərhəm xaraketerini vurğulamağa xidmət edirmiş:

Ты друг, я друг –
Друзья мы до гроба.
Ты дурак, я дурак –
Дураки мы оба.

Lakin, İvan Qonçarov (1812-1891) heç vaxt dünya səyahəti etməyib və buna görə də “Dünya səyahəti” adlı hər hansı bir kitab yazmayıb. Yəqindir ki, Keql bu adla dövrün müasir rus ədəbiyyatı ilə yaxşı tanış olmayan macar ictimaiyyətinə “Фрегат Паллада” – “Pallada freqatı” kitabını təqdim edib. Bu gün Qonçarovun adı ilk növbədə ən yaxşı 19-cu əsr rus romanlarından biri olan “Oblomov” və Mixalkovun bu əsərin əsasında çəkdiyi gözəl filmə görə hər kəsə tanışdır. 1852-1855-ci illər arasında o, admiral Putyatinin katibi kimi rus imperializminin məşhur macərasında, Yaponiyanın “kəşf olunması”nda və rus-yapon ticarət əlaqələrinin qurulmasında iştirak etmişdir. Bu səyahətin Qonçarov tərəfindən təsviri 1858-ci ildə nəşr olunaraq böyük uğur qazanmışdı. İki cilddə çap olunmuş 1886-cı il rus nəşrini burada və burada tapmaq olar.

"Pallada" freqatının Şimal Dənizindən başlayıb Britaniya və Afrikadan keçərək Yaponiyaya gedən marşrutu. Aşağıda: freqatın A.P. Boqolyubov tərəfindən çəkilmiş şəkli və onun müasir surəti - adını daşıyan Rusiya təlim freqatı.

Mən də Şandor Keqlin kitabxanasında Şahbaz bəyin ithaf yazısını görmək istədim, lakin həmin kitabı tapa bilmədim. O, hətta Keqlin yenicə alınmış kitabxanasındakı hər kitab barəsində qeydlərin əlavə edildiyi Akademiya Kitabxanasının 1926-cı il inventar siyahısına da daxil edilməyib.


Akademiya Kitabxanasında bu kitabın müəyyən sayda orijinal nəşrləri olsa da, onların heç biri xatirə yazısı olan, Keqlə məxsus nüsxə deyil. Onun başına nə gəldiyini bilmirəm. Kitabın ən son nəşri 1889-cu ildə, Keql İrana gedən yolda Rusiya İmperisyasının Qafqaz sərhədini keçdiyi vaxt çap olunduğuna görə, ola bilər ki, o bu yeni nəşri Tiflisdə alaraq Bakıda oxumağa başlayıbmış və elə buna görə də kitab onun stolunun üstündə imiş. Lakin, geriyə qayıtmağa hazırlaşarkən (təəssüf ki, bu cür vəziyyət mənə olduqca tanışdır) o, Tehranda aldığı xeyli kitab arasında rəhmsizcəsinə bir seçim etməli olub və bəlkə də bu kitabı orada qoyub. Seçimi heç də yaxşı etməyib. Mən belə bir ithaf yazısını heç şübhəsiz orada qoymazdım. Ümid edirəm ki, Tehrandakı ən qəribə kitabların peyda olduğu çoxlu sayda ikinci əl kitab dükanlarından birində Qonçarovun Şahbaz bəyə məxsus ithaf yazısını daşıyan “Pallada freqatı” Balaca Şahzadənin səhradakı su quyusu kimi hələ də gizlənir və bir gün ona həqiqətən də layiq olan bir kəsin əlinə keçəcək.

“Bakıda bir iranlı evi.” Samuel Bencamin (Samuel G. W. Benjamin): “İran və iranlılar” (“Persia and the Persians”), London, 1887, 17. Şandor Keqlin kitabxanasından. Araz göstərdiyi kimi, həqiqətdə bu, Bakıdakı Xan sarayının girişidir. Qriqori Qaqarinin rəsminə baxın.

Bu yerdə yazını nöqtə qoyub yekunlaşdırmaq tam uyğun olardı. Lakin, bir məqam hələ də izahat tələb edir. 19-cu əsrin sonları Azərbaycanda iki əyalət bəyi macarların türklərin dostu və rusların düşməni olduqları barədə belə dəqiq məlumatı haradan əldə etmişdilər?

Sultan II Əbdül Həmid 1867-ci ildə…

19-cu əsrin ikinci yarsında Türkiyənin tarixi 1853-56-cı illərin Krım müharibəsindən tutmuş rusların dəstək verdiyi 1870-ci illərin Balkan inqilablarına qədər Rusiya ekspansiyasına qarşı ölüm-dirim savaşı ilə səciyyələnib. Habsburq imperiyası cənub sərhədlərində Rusiya meylli bir regionun meydana gəlməsindən narahat idi, imperiya daxilində isə macarların özlərinin I Nikolay tərəfindən Frans İosifə kömək üçün göndərilmiş qoşunların 1848-49-cu illər müstəqillik müharibəsini qanlı şəkildə əzdiyinə görə ruslarla çəkiləcək hesabları var idi. Ümumi bir dümən obrazı və ortaq köklərinin olması barədə 19-cu əsrdə olduqca geniş yayılmış fikir macar ictimaiyyətini qatı Türkiyə meylli etmişdi. 1876-cı ilin oktyabrında Əbdül Kərim Paşa rusların dətəklədiyi serb və makedoniya qoşunları üzərində böyük qələbə qazandıqda, universitet tələbələri əllərində məşəllər Budapeştdəki Türkiyə konsulluğuna təntənəli bir yürüş etdilər. Tələbələr yaralı türk əskərləri üçün pul topladı, Əbdül Kərim üçün düzəltdirdikləri hədiyyə qılıncını isə 1877-ci ilin əvvəlləri səkkiz tələbədən ibarət bir nümayəndə heyəti İstanbula gətirdi. Sultan II Əbdül Həmid bu jestə 1541-ci ildə Buda şəhərində Qanuni Sultan Süleymanın ordusu tərəfində qəsb olunmuş, vaxtilə Macarıstan Kralı (Matyaş Hunyadi) Matias Korvinusa (1456-1490) məxsus “Korvinalar” adlandırılan 35 Renessans dövrü kodeksinin qaytarılması ilə cavab verdi. Növbəti il türk universitet tələbələrinin nümayəndələri cavab ziyarəti ilə Budapeştə səfər etdilər.

…və 1918-ci ildə.

Əminəm ki, türk mətbuatı bu hadisələrə çox böyük diqqət ayırdığına görə, on il sonra onlar Azərbaycan sakinlərinin yaddaşında, o zaman güclü olan ümumtürk qardaşlığı ideyası ilə canlanaraq, hələ də yaşayırdı.

Səkkiz nəfərlik nümayəndə heyətinin başçısı, sonradan populyar jurnalist və məşhur altı-cildlik tarixi macar lətifələri toplusunun müəllifi olmuş Bela Tot (Béla Tóth) 1907-ci ildə ölümündən bir qədər əvvəl nəşr olunmuş sonuncu kitabı “Gül Baba”da öz tələbəçilik illərinin bu hadisəsini belə xatırlayıb:

Bəlkə də biz - macarların öz türk qardaşlarımızın təəssübünü hiyləgər qoca Əbdül Kərimə qılınc gətirəcək qədər, sadəcə türk olduğuna görə hətta tütün dükanlarının reklam lövhəsində tütün çəkən qırmızışalvar paşanı belə salamlayacaq qədər həyəcanla çəkdiyimiz o gözəl günləri hələ tam unutmayıbsınız. Vaxt sürətlə keçir. Bu gün o gənclik şövqü əsasən keçib gedib. Mən bütün Macarıstanda bu şövqün dəyişmədən yaşadığı ancaq bir şəxsi tanıyırıam. O şəxs mənəm. Özümü saxlaya bilmirəm, türkləri çox sevirəm. Hər dəfə ingilis jurnallarında başıçalmalı türklərin təsvir olunduğu bir karikatura görəndə və ya dəmir yolu bələdçisində Şərqə gedən qatarların vaxt cədvəli olan səhifəni açanda ürəyim bir aşiqin qəlbi sevgilisinin adını eşidəndə titrədiyi kimi döyünür. Bir qədər xoşbəxt olmaq istədiyim vaxt həmişə özümü ya Konstantinopol, ya da Qahirəyə yetirib, orada mömin müsəlmanların arasında xəyala dalaraq yüngülləşirəm. Dillərini öyrəndim, davranışlarına öyrəşdim, həyat fəlsəfəm onlarınkına meyl edir. Mən burada - Qərbdə bir şərqliyəm; Məşriqin əbədi həsrəti ürəyimdə yaşayır. Bu səfeh, uşaqsı hiss çox ağrılı olanda isə heç kəsin onu bilmədiyi və görmədiyi yerə, Gül Babanın qəbrinə qalxıram və bu kiçik, yarımxaraba türbədə mən Şərqdə olduğumu xəyal edirəm.

Şandor Keqlin Qonçarovun kitabını haraya qoymasından asılı olmayaraq, Bela Totun bu yazısı Şahbaz bəyin ithafına layiqli bir cavabdır.

Əsrin əvvəli, Budapeştdə Gül Baba türbəsi.

Man with a cat

As in China with the ascension of each new emperor the years started being counted from zero, so the time of Studiolum is divided by the protagonists of the projects following each other. “This happened when we were preparing… for the Radnóti centenary, the Hong Kong exhibition of Aurél Stein, the presentation of the codices of David Kaufmann…” and so on. The era that began in this March is marked by the name of the greatest Hungarian Iranologist Sándor Kégl (1862-1920).


Sándor Kégl was born in a noble family, the center of their estates was the small Szentkirálypuszta on the left bank of the Danube against the town of Ráckeve. The knowledge of foreign languages was self-evident in his family whose members spoke and wrote to each other just as often in English or French as in Hungarian. Nevertheless, Sándor surpassed everyone. To the astonishment of his professors, already at high school he read all literature in the original – Latin, Greek, German, English, French, Italian – languages, and in the following four years he perfectly acquired Russian, Dutch, Danish, Swedish, Spanish and Portuguese. After the main European languages he turned to the Oriental ones, and mastered Turkish, Persian, Arabic, Hebrew, Tatar and Sanskrit. He kept learning languages all along his life: he learned a number of other Iranian and Indian languages, living and dead Scandinavian dialects, and during WWI he even learned Chuvash and Mordvin from the captive soldiers of the Russian army working on his estates.

A characteristic page from the notebooks of Sándor Kégl with notes in Sanskrit, Persian, Arabic, Icelandic and Swedish.

It was around that time, in the 1880s – as we have written about it – that the other great master of languages Ármin Vámbéry returned from his long Oriental journey to Budapest, and it was for his sake that the young Sándor Kégl enrolled for Oriental languages where he was tutored, besides Vámbéry, also by another professor of European fame, the great Islam scholar Ignác Goldziher. He made lifelong friends with both of them. Having taken his PhD degree in 1889, on the proposal of Vámbéry he went to Persia for a year to perfect his knowledge of the language. Vámbéry provided him with the best recommendations from Constantinople to Tehran, including a letter to the Shah of Persia himself.

From Emperor to Emperor. Sándor Kégl’s passport made out in the name of Franz Joseph, and his letter of recommendation written by Ármin Vámbéry to Shah Nasser al-Din.

Besides his studies of language and literature, in Persia he mainly purchased manuscripts. He returned to Hungary with a priceless and excellently selected collection. In the following thirty years he prepared the internationally appreciated edition of a large number of Persian and Turkish literary works on the basis of these manuscripts.

The collection of the poems of the Governor of Bursa Ahmed Pasha (?-1497), copied in 1531 in Edirne, and their Romanized transcription by Sándor Kégl, both in the Kégl Library.

On his return he became a private lecturer of Persian language and literature at the University of Budapest, but he also taught Indology and held comparative courses in Persian and Sanskrit epic poetry – all for passion, without any remuneration. Twice a week he made the equipage harnessed, went to the local railway station, then from the Eastern Railway Station of Budapest he went by droshky to the university. After his lessons he immediately returned to his estates where he spent the largest part of his time by learning languages, reading, writing essays and increasing his library. It is typical of the period that the bookshops of the nearest little town immediately provided him with the most recent scholarly books and reviews from all over the world, from London through Saint-Petersburg to India.

A note in Russian by Sándor Kégl from an article of the scientific, political and literary journal Вестник Европы of Saint-Petersburg, of which he was a subscriber, 1885

Neither Sándor Kégl, nor his brother and his sister founded a family. They remained together until their death on the estate of Szentkirálypuszta, managed by his brother, the jurist János in a very competent and modern way. Their sister Teréz learned the new languages together with Sándor, and besides she wrote essays on contemporary English literature and belonged to the pioneers of amateur photography in Hungary.


Sándor Kégl in his will left to the Oriental Collection of the Hungarian Academy of Sciences his huge library, the best collection of Iranology and Indology in Hungary. Together with the library, his complete legacy of manuscripts, notes, correspondence and documents came to the Library of the Academy. Unlike his books and Persian manuscripts, they have not been researched by anyone since then: they were lying in closed boxes in the Manuscript Collection of the Academy.

An English language letter of Teréz Kégl to her brother in Tehran, 1889

This December, on the ninetieth anniversary of his death, the Academy Library would like to commemorate the great scientist with an exhibition and conference, so finally his manuscripts have been uncovered. Since this spring we have been researching and organizing them. Several interesting pieces will be presented not only at the exhibition in December, but – as usual – also on a website dedicated to the life and work of Sándor Kégl. The site is nearing completion, and our readers will be able to have a look at some parts of it already before the official opening.


The summary of the history of the Kégl family is illustrated by the hundred and fifty photos found in his manuscript legacy. The photos were certainly taken by Teréz Kégl on her two brothers and herself, on their father, their servants and the estate. And, last but not least, on the veritable lords of the estate: the cats.

Sándor Kégl Sr., shortly before his death